Streszczenie

"Wilderness therapy" - komercyjne obozy terapeutyczne na pustkowiu - to jedyna gałąź opisywanej w tej serii branży, której narzędziem represji jest środowisko naturalne: głód, marsz, upał, mróz i odległość od jakiejkolwiek pomocy. Gałąź ma dwa rodowody - ideowy (ruch Outward Bound i uniwersyteckie eksperymenty "przetrwaniowe" w Utah lat 60.-70.) oraz komercyjny, który zaczyna się od jednego człowieka: Steve'a Cartisano, założyciela Challenger Foundation (1988), nazywanego "ojcem chrzestnym" branży. Artykuł prowadzi linię od Challengera przez śmierci Michelle Sutton i Kristen Chase (1990), program North Star Expeditions i zagłodzenie Aarona Bacona (1994) - najdokładniej udokumentowaną śmierć w historii całej branży - po współczesny epilog: Trails Carolina, gdzie w lutym 2024, w pierwszej dobie pobytu, udusił się 12-letni chłopiec, a sekcja zakwalifikowała zgon jako zabójstwo. Trzydzieści cztery lata i co najmniej kilkanaście zgonów dzieli te wydarzenia; metoda, model biznesowy i mechanizm bezkarności pozostały niezmienione.1,2

Rodowód: od pedagogiki przygody do "hell camps"

Sama idea wychowawczej ekspedycji nie jest represyjna: ruch Outward Bound (od lat 40.) i programy uczelniane w Utah (kursy "przetrwania" na Brigham Young University od końca lat 60.) budowały na dobrowolności i wsparciu grupowym. Komercyjna "wilderness therapy" dla "trudnej młodzieży" odwróciła wszystkie trzy filary naraz: uczestnik przymusowy (dowożony przez firmy transportowe, często z kajdankami), cel behawioralny (przełamanie oporu, nie edukacja) i deprywacja jako metoda (jedzenie, sen i ciepło jako przywileje do wykupienia posłuszeństwem).

W typologii tej serii wilderness therapy jest funkcjonalnym odpowiednikiem izolatki: pustynia z racjonowaną wodą robi to samo, co "OP" w Tranquility Bay - z tą różnicą, że błąd personelu zabija.2

Steve Cartisano i Challenger Foundation (1988-1990)

Steve Cartisano, były wojskowy sił specjalnych lotnictwa i niedoszły absolwent BYU, założył w 1988 w Utah Challenger Foundation: 63-dniowy program marszowy dla nastolatków, sprzedawany zdesperowanym rodzicom za kilkanaście tysięcy dolarów. Już w pierwszym roku firma zarobiła 3,2 mln USD; wśród klientów była rodzina Rockefellerów, a obóz odwiedził latem 1989 Oliver North. Metoda według relacji personelu i uczestników:

  • doktryna wprost: "złamać dzieciaki i złożyć z powrotem";
  • rewizje osobiste, golenie głów, musztra z obowiązkowym "Yes, sir!";
  • wielotygodniowe marsze z minimalnymi racjami; rodzynki, cynamon i brzoskwinie z puszki jako nagrody za uległość;
  • kary za drobiazgi językowe (powiedzenie "I'm sorry" zamiast "I apologize").

Cartisano był wybitnym sprzedawcą - występował w talk-show (u Geralda Rivery i Sally Jessy Raphael) jako twardy wychowawca ratujący dzieci przed narkotykami, dokładnie w stylistyce, którą dekadę wcześniej wypracował Straight Inc.1,3

Rok 1990: dwie śmierci

  • 9 maja 1990: 15-letnia Michelle Sutton z Kalifornii zmarła z odwodnienia, wyczerpania cieplnego i choroby wysokościowej w programie Summit Quest z St. George (Utah) - konkurencyjnym przedsięwzięciu zbudowanym na modelu Challengera. Rodzina uzyskała w 1992 ugodę na 345 tys. USD - całość pozostałej polisy programu, który upadł.
  • 26 czerwca 1990: 16-letnia Kristen Chase z Florydy, w czwartym dniu programu Challenger, zasłabła podczas marszu na płaskowyżu Kaiparowits (Utah, ok. 1800 m n.p.m., upał). Wcześniej zgłaszała objawy przegrzania i ból kolana - interpretowane jako opór. Po zapaści halucynowała; wezwanie pomocy opóźniła o dwie godziny niesprawna radiostacja. Zmarła na udar cieplny.

Cartisano i kierownik terenowy Lance Jaggar zostali oskarżeni o nieumyślne spowodowanie śmierci i pięć zarzutów znęcania się nad innymi uczestnikami. W 1992 ława przysięgłych w wiejskim hrabstwie Utah uniewinniła ich ze wszystkich zarzutów; matka Kristen skomentowała, że wyrok "ośmieli branżę". Siedem federalnych pozwów cywilnych zakończyło się ugodami; Challenger upadł (Chapter 11), a Cartisano dostał zakaz prowadzenia programów dla nieletnich w Utah i na Hawajach - po czym prowadził nielicencjonowane programy na Kostaryce, w Portoryko i na Wyspach Dziewiczych (m.in. na jachcie), ścigany kolejnymi skargami do końca aktywności zawodowej. Zmarł w 2019; jego historię przypomniał serial Netflixa Hell Camp: Teen Nightmare (2023).1,3

North Star Expeditions i śmierć Aarona Bacona (1994)

Uniewinnienie z 1992 miało natychmiastowy skutek kadrowy: ludzie Cartisano założyli własne programy. Lance Jaggar (ten sam) i Bill Henry uruchomili w 1992 w Escalante (Utah) North Star Expeditions - kopię Challengera. Tam w marcu 1994 trafił Aaron Bacon, 16-latek z Phoenix, zapisany przez rodziców z powodu marihuany i pogarszających się ocen; był chłopcem piszącym wiersze, o wrażliwości, która w aktach programu została od pierwszego dnia zakodowana jako "manipulacja".

Chronologia jego 30 dni, zrekonstruowana później przez śledczych i dziennikarzy z dzienników personelu i współuczestników:

  • Aaron zaczął program z wagą 131 funtów (59 kg); skarżył się na ból brzucha od pierwszego tygodnia;
  • personel uznał objawy za symulowanie: w ostatnich 20 dniach życia przez co najmniej 11 dni nie dostawał jedzenia, a przez 14 nocy maszerował i spał bez śpiwora przy temperaturach około 0°C - śpiwór i racje były "przywilejami" odbieranymi za "opór";
  • gdy nie był w stanie iść, zabierano mu plecak i popędzano; współuczestnicy zeznali, że personel wyśmiewał jego nietrzymanie stolca (objaw postępującej katastrofy brzusznej);
  • 31 marca 1994 zmarł na ostre zapalenie otrzewnej z perforowanego wrzodu dwunastnicy. Ważył 108 funtów (49 kg). Sekcja wykazała, że wrzód perforował na 1-2 doby przed śmiercią; przez ten czas chłopiec leżał w obozie uznawany za symulanta.

Odpowiedzialność karna - najdalej idąca w historii branży, co samo w sobie jest miarą problemu: opiekun terenowy Craig Fisher został skazany za przestępstwo znęcania się nad osobą niepełnosprawną (rok więzienia, wyrok utrzymany w apelacji 1998); właściciele Jaggar i Henry przyznali się do wykroczenia nieumyślnego spowodowania śmierci i zapłacili grzywny. Program zamknięto. Sprawa Bacona - opisana przez Jona Krakauera w głośnym reportażu i szczegółowo zrekonstruowana przez Maię Szalavitz - stała się kanonicznym studium mechanizmu "opór = manipulacja": ideologii, która czyni personel niezdolnym do rozpoznania umierającego dziecka, bo każdy objaw ma z góry przypisaną interpretację behawioralną.2,4

Skala zjawiska i mechanika ryzyka

Zestawienia środowisk ofiar i prasy dokumentują kilkanaście zgonów w komercyjnych programach wilderness od 1990 (m.in. Michelle Sutton, Kristen Chase, Aaron Bacon, 15-letni Matthew Meyer z przegrzania w teksańskim obozie w 2002, 14-letni Matthew Wiltsie? - różne zestawienia podają 12-20 przypadków, zależnie od definicji programu); raport GAO-08-146T (2007), przygotowany dla Kongresu, przeanalizował dziesięć zgonów w programach dla "trudnej młodzieży" i tysiące zgłoszeń przemocy w latach 1990-2007, wskazując powtarzalny wzorzec:

  • personel sezonowy bez kwalifikacji medycznych, szkolony w dniach, nie miesiącach;
  • odległość od pomocy - godziny marszu od drogi, zawodna łączność;
  • deprywacja wpisana w program (racje "podstawowe" poniżej zapotrzebowania, sen bez izolacji termicznej jako kara);
  • ideologiczna interpretacja objawów - odwodnienie, hipotermia i ból brzucha wyglądają behawioralnie jak "opór";
  • brak zewnętrznych świadków - jedyna dokumentacja powstaje w notesach personelu.

Utah - stolica branży - wprowadziło po śmierciach z lat 1990. licencjonowanie programów "outdoor youth treatment"; przepisy ograniczyły najskrajniejsze praktyki żywieniowe, nie zmieniając modelu. W latach 2000. gałąź skonsolidowały korporacje (m.in. Aspen Education Group, właściciel kilkunastu programów, w tym opisanego przy CEDU obozu Ascent), sprzedające "terapię przygodową" jako produkt premium z psychologiem na telefon.2,5

Epilog współczesny: Trails Carolina (2014-2024)

Że wzorzec przetrwał wszystkie reformy, pokazuje jedna placówka z Karoliny Północnej:

  • Listopad 2014: 17-letni Alec Lansing oddalił się z obozu Trails Carolina; program zwlekał pięć godzin z wezwaniem pomocy. Chłopiec złamał biodro w lesie i zmarł z hipotermii w strumieniu. Kara: 12 tys. USD grzywny i cytacja za brak nadzoru. Program działał dalej.
  • 3 lutego 2024: 12-letni chłopiec, przywieziony do Trails Carolina poprzedniego dnia przez firmę transportową, został na noc umieszczony w uszkodzonym biwakowym śpiworze-namiocie ("bivy") z alarmem zamocowanym na wyjściu (procedura przeciw ucieczkom); rano znaleziono go martwym, obróconego głową w zwężony koniec. Sekcja: uduszenie, sposób śmierci: zabójstwo (homicide). Stan cofnął licencję (maj 2024); prokuratura w listopadzie 2024 odstąpiła od zarzutów wobec kogokolwiek.

Dziecko w pierwszej dobie pobytu, zabite przez procedurę antyucieczkową, bez odpowiedzialności karnej po stronie dorosłych - w jednym zdarzeniu zawiera się cała opisana w tej serii mechanika: szok przyjęcia (jak w przypadku Valerie Heron w Tranquility Bay), priorytet kontroli nad bezpieczeństwem, rozmycie sprawstwa.6

Farmakologia

Programy wilderness są skrajnym przypadkiem wariantu "zaniechania": w terenie nie ma nie tylko psychiatry, ale żadnej opieki medycznej w zasięgu godzin. Udokumentowane praktyki obejmują odstawianie leków psychiatrycznych na czas programu (logistyka i ideologia "czystości") oraz - co pokazała sprawa Bacona - traktowanie objawów somatycznych jako zachowań. Narzędzia oddziaływania na organizm są tu w pełni "naturalne": deficyt kaloryczny, marsz forsowny, zimno i upał - czyli dokładnie ten zestaw, który w kontekście wojskowym opisano w artykule o programach SERE jako kontrolowaną symulację przetrwania; różnica polega na tym, że żołnierz-ochotnik ma instruktora z procedurami bezpieczeństwa, a przymusowo dowiezione dziecko - sezonowego opiekuna z doktryną "manipulacji".

Znaczenie w kategoriach psychiatrii represyjnej

  • Środowisko jako doskonała izolatka. Pustynia i las realizują wszystkie funkcje muru: uniemożliwiają ucieczkę, odcinają świadków, racjonują zasoby życiowe - nie podlegając przy tym żadnym przepisom o warunkach izolacji. To najtańsza i najtrudniejsza do uregulowania forma zamknięcia, jaką wytworzyła branża.
  • Śmierć z zaniechania zamiast przemocy czynnej. W odróżnieniu od Élan (przemoc rytualna) czy Provo Canyon (chemia), wilderness zabija biernie - przez niedopatrzenie zaprogramowane w doktrynie. To czyni odpowiedzialność karną niemal niemożliwą do przypisania (uniewinnienie Cartisano, wykroczenia właścicieli North Star, brak zarzutów po Trails Carolina), bo każdy zgon da się opisać jako wypadek.
  • Najkrótszy cykl reinkarnacji. Personel Challengera założył North Star w dwa lata po śmierci Chase; kadra zamykanych programów wilderness do dziś przechodzi między placówkami. Gałąź o najwyższej śmiertelności ma zarazem najniższe bariery wejścia - wystarczy teren, kilka plecaków i strona internetowa.

Zestawienie wilderness therapy z pozostałymi liniami branży zawiera artykuł porównawczy.